Zorgprofessionals moeten onder hoge druk vaak samenwerken met collega’s die ze nauwelijks kennen. Toch is training in samenwerken onder stress nog zelden structureel onderdeel van het zorgonderwijs. Uit het onderzoek van onderwijs- en gezinswetenschapper Femke Dijkstra blijkt dat één vast trainingsrecept niet werkt. Effectieve training vraagt om maatwerk, waarin stress bewust en veilig wordt geïntegreerd.
Wanneer het écht telt, moet samenwerking vanzelf gaan
Op de spoedeisende hulp, tijdens een reanimatie of bij acute verslechtering van een patiënt moeten artsen en verpleegkundigen snel handelen. Teams wisselen voortdurend en de druk is hoog. Juist dan is goede communicatie cruciaal voor patiëntveiligheid. Toch blijkt uit onderzoek dat samenwerking onder stress vaak anders verloopt dan in rustige omstandigheden – en dat het onderwijs hier nog onvoldoende op inspeelt. Dijkstra laat zien dat stress niet alleen invloed heeft op technische vaardigheden, maar ook op hoe mensen luisteren, beslissingen nemen en met elkaar communiceren.
Leren van politie en kerncentrales
Om beter te begrijpen wat teams nodig hebben onder druk, keek Dijkstra bewust verder dan de zorg. Ze startte met een literatuurstudie naar sectoren waar werken onder stress dagelijkse realiteit is, zoals bij de politie en in kerncentrales. Deze inzichten combineerde ze met interviews met artsen en verpleegkundigen over hun ervaringen in acute situaties. Ook observeerde ze zorgteams tijdens een reanimatiecompetitie en analyseerde ze hoe communicatie en leiderschap onder tijdsdruk vorm krijgen. Tot slot onderzocht ze hoe verpleegkundestudenten zelf aankijken tegen het leren samenwerken in stressvolle situaties.
Geen ‘one size fits all’
Een belangrijke conclusie: zorgprofessionals en studenten verschillen sterk in hoe zij stress ervaren en wat zij nodig hebben om goed samen te werken. Waar de één leert door direct blootgesteld te worden aan realistische druk, heeft de ander meer behoefte aan structuur, reflectie of geleidelijke opbouw. Dat maakt een standaardtraining voor iedereen ineffectief.
Op basis van haar onderzoek ontwikkelde Dijkstra trainingsprincipes die opleiders helpen om onderwijs flexibeler en realistischer vorm te geven. Zo kunnen studenten bijvoorbeeld oefenen in simulatietrainingen waarin zij onder tijdsdruk samenwerken met onbekende collega’s – veilig, maar wel levensecht.
Direct toepasbaar in zorgopleidingen én daarbuiten
De resultaten zijn relevant voor verpleegkunde- en geneeskundeopleidingen, zorginstellingen en zorgprofessionals. Op kleine schaal worden de inzichten al toegepast binnen Dijkstra’s eigen opleiding; bredere invoering is op korte termijn mogelijk. Uiteindelijk profiteren ook patiënten: betere samenwerking onder stress verkleint de kans op fouten wanneer het erop aankomt. De ontwikkelde principes zijn bovendien niet exclusief voor de zorg. Ook sectoren als ambulancezorg, brandweer en politie kunnen ze gebruiken om teams beter voor te bereiden op samenwerken onder druk.
