Mensen met macht worden sneller als schuldige aangewezen wanneer er iets misgaat maar onduidelijk is wie de fout maakte. Dat blijkt uit een reeks studies van onderzoekers van de Universiteit van Amsterdam. Zo analyseerden ze bijna 100.000 alledaagse conflicten op de Redditpagina ‘Am I the Asshole?’. Volgens de onderzoekers hangt deze schuldtoeschrijving het sterkst samen met een gevoel van straffeloosheid: de indruk dat mensen met macht overal mee weg denken te komen.
De hamvraag waar de onderzoekers antwoord op wilden vinden: geeft macht een voordeel wanneer iemand in verband wordt gebracht met een misstand waarvan de dader onbekend is, of juist niet? Ze voerden daarvoor een viertal studies uit die twee tegengestelde veronderstellingen toetsten: macht roept respect en bewondering op en beschermt, versus de hypothese dat macht de kans vergroot dat iemand als schuldige wordt gezien.
Hoogste machtspositie is valsspeler
In een eerste dobbelexperiment konden deelnemers geld verdienen door 20 keer met een dobbelsteen te gooien en zelf hun uitslagen door te geven: hoe hoger, hoe meer geld. Tegelijkertijd kregen ze de rol van ‘consultant’ die moest controleren of er eerlijk gespeeld werd en kregen te horen dat andere deelnemers een ‘baas’, ‘assistent’ of ‘boekhouder’ waren. Via een verborgen chip zagen ze de echte worpen, terwijl de anonieme scorelijsten hier duidelijk vanaf weken. Gevraagd wie de valsspelers waren, werd de ‘baas’ het vaakst als schuldige aangewezen.
Directeur pleegt financiële fraude
In een tweede experiment lazen deelnemers over een fraudegeval op een financiële afdeling waarbij veel geld verdwenen was. Van de afdeling had iedereen toegang tot de financiële systemen en dus verdacht. Deelnemers kregen vervolgens informatie over één ‘willekeurig gekozen’ mannelijke medewerker te zien: de financieel directeur (veel macht) óf een gewone accountant (weinig macht). De financieel directeur werd significant vaker als de meest waarschijnlijke fraudeur gezien.
Een gevoel van straffeloosheid hing het sterkst samen met hogere schuldtoeschrijving
– UvA-sociaal psycholoog Gerben van Kleef
‘Bij beide experimenten rapporteerden deelnemers een gevoel van straffeloosheid en de indruk dat de machtige verdachte overal mee weg dacht te komen’, legt hoofdonderzoeker sociaal psycholoog Gerben van Kleef uit. ‘Dit hing het sterkst samen met hogere schuldtoeschrijving.’
97.628 Reddit-conflicten: machtigen twee keer zo vaak ‘schuldig’
Om te testen of deze patronen ook buiten het lab optreden, analyseerden de onderzoekers 97.628 berichten op het populaire Reddit-forum ‘Am I the Asshole?’. Hierop leggen mensen alledaagse ruzies en normoverschrijdingen aan anderen voor. Voor elk bericht werd bepaald of degene die de casus inbracht in een hogere, lagere of gelijke machtspositie stond ten opzichte van de andere betrokkenen in de casus.
Mensen in een hogere machtspositie werden ongeveer twee keer zo vaak als ‘de schuldige’ bestempeld. Dit gold voor werkgerelateerde en persoonlijke conflicten en bij uiteenlopende soorten misstappen, van liegen en oneerlijk zijn tot kwetsend gedrag en het niet nakomen van afspraken.
Effect niet bij ‘gewoon’ gedrag
Tot slot wilden de onderzoekers uitsluiten dat machtigen simpelweg vaker opvallen en daarom sneller de schuld krijgen. In een laatste experiment zagen deelnemers een mailwisseling tussen een beveiliger en een receptionist over een onbekende auto op een bedrijfsterrein. De auto stond óf zonder toestemming op een invalidenparkeerplaats, óf met toestemming op een gewone parkeerplek van óf een CEO óf een junior accountant. Bij het illegaal parkeren werd de CEO veel vaker als schuldige aangewezen, terwijl dit verschil bij toestemming veel kleiner was.
‘Dus mensen met macht worden niet alleen aangewezen omdat ze meer zichtbaar zijn’, ’stelt Van Kleef. ‘Het gaat ook echt over een oordeel bij overtredingen.’
Bewustzijn van reflex
Macht heeft dus ook een psychologische keerzijde: wanneer het onduidelijk is wie de misstap heeft begaan, geven mensen sneller personen met macht en invloed de schuld. ‘Dit kan tot vertekeningen leiden in hoe schuld wordt toegeschreven’, stelt Van Kleef, ‘Bewustzijn van deze reflex is daarom belangrijk voor een eerlijke behandeling, bijvoorbeeld in de rechtszaal of het publieke debat.’
