Twijfel je weleens aan het nut van je werk? Dan ben je niet de enige en het betekent niet automatisch dat je dan een bullshitjob hebt. Filosoof Christiaan Boonen legt uit wat een baan werkelijk betekenis geeft. ‘Dat iemand zijn werk als zinloos ervaart, betekent niet dat dat zo is.’
Mensen die futloos de dagen achter hun computer slijten en van loonstrook naar loonstrook leven, zonder dat hun inzet er ook maar iets toe doet of lijkt te doen. Dat sombere (en voor sommigen pijnlijk herkenbare) beeld schetste de Amerikaans antropoloog David Graeber in 2018 met zijn boek Bullshitjobs. Het zette mensen wereldwijd aan het denken over het nut van hun baan en hoewel er geen harde cijfers voor zijn, zal het aan de basis van menig carrièreswitch hebben gestaan.
‘Graeber schudde de boel aardig op’, grinnikt Christiaan Boonen, universitair docent wijsgerige ethiek en politieke filosofie aan de Radboud Universiteit. ‘Maar over Graebers stelling valt het nodige te zeggen. Het empirisch bewijs ontbreekt bij Graeber. In Nederland, zo bleek uit een rapport uit 2023, geven mensen hun baan een 7,5 en ervaart 70 tot 76 procent het werk dat zij doen als nuttig.
Hoewel de cijfers laten zien dat weinig mensen hun werk als nutteloos ervaren, loont het de moeite om als samenleving toch na te denken over (1) welk soort werk noodzakelijk is en welk werk dat misschien niet is. Daarnaast en (2) wat de gevaren zijn voor de kwaliteit van jobs.
Pacifist in een wapenfabriek
Als politiek-filosoof bepaalt Boonen op een andere manier wat betekenisvol en betekenisloos is dan bijvoorbeeld een bedrijfspsycholoog, die onderzoek doet naar de ervaringen van mensen. ‘In de filosofie zoeken we daarnaast ook naar normatieve maatstaven om de mate van betekenis in het werk vast te stellen.’
Er zijn vijf maatstaven die steeds terugkomen: individuele en collectieve autonomie, (2) de mogelijkheid om je capaciteiten te ontwikkelen en tot menselijk floreren te komen (dit heet met een moeilijk woord eudaimonia), (3) de erkenning van vakgenoten en de samenleving, (4) het gevoel dat je werk een doel heeft en aan de noden van anderen tegemoet komt (5) en het samenvallen van jouw idealen met de taken die je moet uitvoeren. Boonen: ‘Een pacifist in een wapenfabriek zou bijvoorbeeld niet goed te rijmen zijn.’
Economische omwenteling?
In hoeverre hebben organisaties de plicht om werk betekenisvol te maken? ‘Als filosofen gelijk hebben en betekenisvol werk inderdaad essentieel is voor een gelukkig florerend leven, dan kun je beargumenteren dat er een recht op betekenisvol werk bestaat en dat organisaties daaraan moéten bijdragen. Maar is dat niet te veeleisend? In het huidige systeem zullen veel mensen zeggen dat er in ieder geval een minimale standaard moet zijn, zoals het respecteren van de autonomie van mensen en het bieden van een loon dat past bij een waardig leven.’
Wie pal achter het recht op betekenisvol werk staat en nog meer verantwoordelijkheid van bedrijven eist, zal ook voorstander zijn van een ander economisch systeem. ‘In het huidige systeem bestaat er een spanning tussen het doel om winst te maken en het bieden van zo betekenisvol mogelijk werk’, legt Boonen uit. Via middelen als een universeel basisinkomen of sterkere vakbonden kun je het systeem iets aanpassen. Maar om op grote schaal banen te creëren die aan alle maatstaven voldoen, zal onze huidige economie flink op de schop moeten.’
Voor wie niet het geduld heeft om op een economische omwenteling te wachten, heeft Boonen twee adviezen. ‘Praat erover en stel het aan de kaak binnen je organisatie. Misschien zijn er mogelijkheden om het werk betekenisvoller te maken.’ En voor wie die luxe heeft: ‘Denk na over welk werk je wil doen. Bekijk wat jij belangrijk vindt en laat je vooral niet leiden door hoe hoog het salaris is.’
